چرخه حیات اقتصادی
چرخهی حیات اقتصادی؛
«تحلیل ساختاری ثروت در اقتصاد مقاومت»
«تاریخ نشان داده است که ملتهای بزرگ، نه با دعا و آرزو، بلکه با دستهایی که به کار و تفکری که به ثروت میاندیشد، ساخته شدهاند. اقتصاد، تنها یک علمِ اعداد نیست؛ بلکه هنرِ مدیریتِ توانمندیهای یک ملت است. در سال ۱۴۰۵، ما با شعار اقتصاد مقاومتی، در پی آن هستیم که زنجیرهی حیاتیِ خلق، تولید و توزیع ثروت را از نو بازسازی کنیم؛ زنجیرهای که در آن، ثروت نه برای انباشتِ محدود، بلکه برای شکوفاییِ همگانی و صیانت از عزتِ ملی رقم میخورد.

«منابع و داراییها در پایداری اقتصادی»
اسلام، مال و ثروت (هرگونه نعمت مادی) را مایه استواری جامعه و به مثابه ستون فقرات جامعه انسانی میداند و فرد یا گروهی که فاقد مال هستند، از آن جهت فقیرند که ستون فقرات اقتصادی آنها شکسته و قوام و مقاومت ندارند زیرا فقیر کسی است که مهره کمرش شکسته و قدرت ایستادن و ایستادگی را از دست داده است. چنین فرد و جامعه ای استقلال خود را از دست می دهند. تحریم اقتصادی برخی کشورها از سوی مستکبران جهانی نیز از این روست که مردم تهیدست قدرت مقاومت ندارند از همین رو قرآن کریم به مال اهمیت داده و آن را مایه و پایه قوام و قیام انسانها دانسته است: أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللهُ لَكُمْ قِيَاماً ) .نسا،آیه۵
این تعبیر از تأثیر مال در حیات و پایداری فرد و جامعه حکایت دارد و بیانگر این حقیقت است که با نابودی اقتصاد جامعه به خطر انقراض می افتد.
امیر مؤمنان میفرماید سه چیز فتنه اند… از جمله دوستی در هم و دینار که تیر شیطان است؛ همچنین آن حضرت می فرماید: خردمند را سزاست که خود را از مستی مال دلبستگی شدید به آن نگه دارد؛ زیرا شمیم ناپاک آن عقل را می زداید و از وقار و سنگینی آدمی میکاهد و همچنین فرمود: بدانید فراوانی و انباشتگی ثروت مایه تباهی دین و قساوت دلها میشود.
در این روایات مالدوستی و دنیا طلبی سرزنش شده نه اصل مال، پس باید به مال و ثروت به عنوان وسیله تامین زندگی نگریست نه هدف آن و با آن نیازهای خود و دیگران را برطرف ساخت.
تولید (بهره ور ساختن مال)
رفاه اقتصادی جامعه در گرو دو عنصر محوری است. کوشش در تولید و قناعت در مصرف؛ مقصود از تولید در اینجا هر نوع اشتغال به کار مشروع و کوشش برای کسب مال ،حلال به گونه عام و تولید به طور خاص مورد توجه و تشویق پیشوایان دین است. در مقابل معطل گذاشتن مال نکوهش شده است. امیر مؤمنان میفرماید: ملتی که آب و زمین کشاورزی به اندازه کافی دارد ولی آنها را مهار و زمین را اصلاح نکند و از آنها بهره برداری نکند و در اثر کم کاری یا بدکاری محتاج گردد از رحمت حق دور باد.
سفارش اهلبیت به تولید
پیشوایان اسلام مسلمانان را به تجارت و صدقات جاریه مانند وقف باغ مزرعه، مرتع و مانند آن تشویق میکنند و کار و تولید را مایه عزت آنان می خوانند. معلی بن خنیس میگوید: امام صادق(ع) مرا دید که دیرتر از دیگران به بازار (محل کار) میروم به من فرمود بامدادان به سوی عزت خود (محل کسب) روان شو.(الفقيه، ج ۳،
ص۱۹۲) تعبیر از محل کسب به «عزت» بدین معناست که کار، تولید و به بهره رسانی ثروت عزت است.
امیر مؤمنان فرمود: هر نعمتی که خدا بر تو ارزانی داشت بهره آور ساز…. (نهج البلاغة، نامه ۶۹)
رسول خدا می فرماید: اصلاح و بهره آور ساختن مال جوانمردی است. (الفقيه، ج ۳، ص ۱۶۶).
امام سجاد می فرماید: جوانمردی کامل به بهره رسانی ثروت است.(الكافي، ج ۱، ص ۲۰)
اهداف تولید
تولید از دیدگاه اسلام دارای اهدافی الهی است:
۱. حفظ عزت و بی نیازی از فرومایگان ۲. گسترش رفاه معقول و عزتمندانه برای خانواده
۳. تکریم خویشاوندان و همسایگان
۴. اتفاق در راه خدا و رفع نیازهای فردی و اجتماعی
امام باقر فرمود: هر کس در دنیا برای بی نیازی خود از مردم و گشایش بر خانواده خویش و ابراز محبت به همسایه اش در جست و جوی روزی باشد خدای بزرگ را روز قیامت در حالی دیدار میکند که چهره اش همانند ماه شب چهاردهم می درخشد.(الکافی ، ج۵،ص۷۸)
اهمیت تلاش و کسب
امام صادق میفرماید: چون آيه ومن يتق الله يجعل له مخرجاً * ويرزق من حيث لا يحتسب (طلاق، آیه۲و۳) فرود آمد گروهی از اصحاب رسول خدا با برداشتی نادرست از آیه از کار دست کشیده به عبادت و دعا پرداختند؛ چون این خبر به پیامبر رسید آن حضرت فرمود: من دشمن دارم کسی را که دهانش را به دعا بگشاید و بگوید: روزیم ده؛ ولی کار و کسب را رها کند.(الفقیه، ج۳، ص۱۹۲)
رسول خدا فرمود: گروهی از امت من دعایشان پذیرفته نمی شود؛ از جمله مردی که در خانه اش بنشیند و بگوید پروردگارا! روزیم ده و در پی کسب روزی نرود.(الکافی، ۵، ص۶۷)
توزيع ثروت
گرچه مسئولیت اصلی توزیع ثروت بر عهده دولت ها است، ثروتمندان نیز به گونه مستقیم مورد خطاب الهی قرار گرفته اند تا با پرداخت حقوق خویشاوندان، مستمندان و دولت اسلامی که به صورت امانت الهی در اختیار آنان است با عنوان صدقات واجبه (زکات) و خمس و غنیمت و غیر آن در رفع مشکلات جامعه سهیم گردند و زمینه رشد و تعالی خود و دیگران را فراهم سازند.
هدف توزیع
یکی از اهداف نظام اقتصادی اسلام رعایت عدالت در توزیع منابع و درآمد و ثروت است تا از انباشت مال و مصرف بی رویه آنها جلوگیری شود و همگان از مواهب الهی بهره مند گردند و دستیابی افراد به منابع و درآمد هم بر مبنای حقوقی است که خاستگاهی دارند و این حقوق و خاستگاه آنها را به صورت های زیر می توان بیان کرد:
حقوق عام افراد؛ یعنی تمامی افراد یک جامعه در استفاده کردن از امکانات و منابع و ثروت های عمومی یکسان اند و همگان بر اساس «اصل اباحه» می توانند در جهت افزایش عمران و آبادانی از این ثروتها بهره بگیرند، چنان که آیات وهو أنشأكم من الأرض واستعمركم فيها ،(هود، آیه ۶۱) و لقد مَكَّنكُم فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلْنَا لَكُم فيها معيش قليلاً ما تشكرون، (اعراف،آیه ۱۰)و وسخر لكم ما في السموت و ما في الأرضِ جَمِيعًا،(خالية آية ١٣) به اين مطلب اشاره دارند.
حقوقی که از کار و تلاش افراد برمی خورد و هر کسی که بیشتر کار کرد.
سهم بیشتری از ارزش افزوده میبرد و در آيه ولا يخذوا الناس أشياءهم و وان ليس للانسان إلا ما سعى ) می توانند به این مطلب اشاره داشته باشند.
حقوقی که از نیاز آدمیان بر می خیزد؛ یعنی کسانی که به علتی غیر از تنبلی و تن پروری نتوانستند خود را مستحق دریافت درآمد از راه تلاش و کوشش کنند. اینان با معلولان و ناتوانان ذهنی و بانی سالخوردگان، پشیمان و با بیماران جامعه
با کسانی اند که به رغم فعالیت و تلاش به مرد واقعی کار خود دست نیافتند. اسلام برای اینان در میان اموال توانمندان جامعه سهم لازم و واجبی قرار داده. حتی بخشی از اموال توانمندان مانند زکات و…) را مستقیماً حق این محرومان قرار داده و توانمندان را در این قسمت که سهم نیازمندان است. مالک به حساب نیاورده است و فی امولهم حق للسائل و المحروم ” امام صادق هند هم فرمود خدا در میان اموال توانگران برای تهیدستان حقوقی را به اندازه کفایت آنان واجب کرده است….. با رعایت این معیارها میتوان به توزیع عادلانه ثروت پرداخت و به هدف نظام اقتصادی اسلام دست یافت
سورة اعراف، آیه ۸۵
صورة نجم، آيه ٣٩
صورة تاريات، آیه ۱۹
مصرف بهره برداری
همانگونه که آدمیان در سایر رشته های علمی و عملی یکسان نیستند، در مسائل اقتصادی نیز همسان نیستند؛ مانند تفاوت گردش خون در رگهای بدن که در برخی از آنها خون بیشتر و در بعضی خون کمتری به تناسب همان رگها جریان دارد و این تفاوت بر اساس نظم طبیعی و تفاوت استعدادهای آنهاست. در نیازهای جامعه نیز همینگونه تفاوت هست در برخی اقتضای هزینه کردن بیشتر است و در بعضی به ثروت و هزینه های کلان نیاز نیست و این تفاوت برخاسته از نیازهای طبیعی جامعه است بنابراین اگر در قسمت پرهزینه ثروت کمتر صرف گردد یا در بخش کم هزینه ثروت بیشتری خرج شود، تعادل جامعه بر هم خواهد خورد.(تسنیم، ج۱۷، ص۳۴۴)
هدف مصرف
خدا در قرآن مال و ثروت را نعمت خود به بندگان و زمینه شکرگزاری آنان می شمارد و می فرماید: و به درستی ما شما را در زمین سکونت دادیم و برای شما در آن اسباب زندگی نهادیم شما اندک سپاسگزاری میکنید ۲
در آیه دیگر در پاسخ کسانی که دستورهای دین را به امور اخروى محدود کرده تلاش میکنند معارف و احکام اقتصادی را از دین حذف کنند و دین را صرف امری معنوی جلوه دهند میفرماید ای اهل ایمان طعامهای پاکیزه ای را که خدا برای شما حلال کرده است حرام نکنید و از محدوده قانون خدا تجاوز نکند که خدا متجاوزان را دوست ندارد
در اسلام اعتقاد اصل است نه اقتصاد لیکن توده مردم تاب و توان سختی و فقر را ندارند و ممکن است بر اثر دشواری ،معیشت قدرت حفظ دین از آنها گرفته شود از این رو پیامبر اکرم درباره امر اقتصاد و لزوم تامین و تعدیل ثروت، با اشاره به نان که سمبل نعمتهای دنیوی است از خدا چنین می خواهد: اللهم بارك لنا في الخبز و لَا تُفَرِّقُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ فَلَوْلَا الْخُبْرُ مَا صمنا ولا صلينا ولا أدينا فرائض رَبَّنا عَزَّ وَ جَلَّ، بار خدايا نان ما (اقتصاد سالم و جامع) را برکت ده و میان ما و نان ما جدایی نینداز؛ زیرا اگر نان نباشد روزه داری و نمازگزاری و انجام دین واجبات دینی دشوار است.(الکافی، ج۶، ص۲۸۷)
مراد از «نان، اقتصاد سالم و جامع» جامعه است که هزینه مسکن، پوشاک درمان تحصیل و مانند آنها را شامل میشود چنان که جمله «چند نفر نانخور داری» بدین معناست که هزینه زندگی چند نفر بر عهده توست.(تسنیم،ج۱۷، ص۳۵۵)
اقتصاد مقاومتی یعنی تبدیل شدن از “مصرفکننده” به “تولیدکننده”. اگر بتوانیم ثروت را تولید کنیم (بخش تولید)، آن را بهدرستی میان همه تقسیم کنیم (بخش توزیع) و با مدیریت درست، از آن استفاده کنیم (بخش مصرف)، آنگاه امنیت و وحدت ملی خودبهخود پدیدار خواهد شد. سال ۱۴۰۵، سالِ عمل است؛ سالی که در آن باید از سطح “داشتن” به سطح “ساختن” گام برداریم.»
به نظر شما، در چرخه اقتصادی که بررسی کردیم، بزرگترین نقطه ضعفِ فعلی ما در کدام مرحله است؟ تولید، توزیع یا مصرف؟



